U Institutu za književnost i umetnost u Beogradu, u organizaciji odeljenja „Srpska književnost i kulturna samosvest“, a pod pokroviteljstvom Ministarstva za nauku, tehnološki razvoj i inovacije, održan je trodnevni (7–9. maj) naučni skup „Kratki roman srpske književnosti: poetička i kulturna ishodišta“.
Naučni skup imao je za cilj da isprati evolutivne etape srpskog kratkog romana, počevši od ranih izdanaka protomoderniteta i moderniteta kao što su Jedan razoren um Lazara Komarčića i Bespuće Veljka Milićevića, preko avangardnih vrhova oličenih, na primer, u Dnevniku o Čarnojeviću Miloša Crnjanskog i romanu Ljudi govore Rastka Petrovića, kanonskog ostvarenja razvijenog modernizma i svekolike srpske proze kakva je Prokleta avlija Ive Andrića (kojoj je na ovom skupu posvećena cela naučna sesija), zatim klasika stvarnosne proze Kad su cvetale tikve Dragoslava Mihailovića, upečatljivih primera postmoderne imagincije u njenim različitim fazama koje nalazimo u ostavštini Milorada Pavića, Borislava Pekića, Danila Kiša, Davida Albaharija, pa sve do poetički raznorodnih ali estetski prodornih tekstova naših savremenika, poput, na primer, Svetislava Basare, Vladimira Tasića, Jelene Lengold ili Milene Marković. Ovaj žanr ili podžanr prepoznat je po svojoj žanrovskoj nesvodivosti i poetičkoj polivalentnosti, te predstavlja modernu pripovednu enigmu, jer se čitalački brzo prisvaja i kulturno lako prilagođava, ostajući, takođe, izazov za tumačenje. Kratki roman posmatra se i kao zaseban kulturološki fenomen, prozna forma koju je iznedrio buran i prevratnički kontekst.
Skup je okupio 45 eminentnih proučavalaca književnosti iz Srbije, Republike Srpske, Crne Gore, Nemačke, Belorusije, Bugarske, Slovačke, SAD i Australije. Teme izloženih referata predstavljaju ilustraciju zanimljivog razvojnog puta srpskog kratkog romana, pa i romana uopšte, a istovremeno i mapiraju pojavu ove prozne forme u istorijskom preseku (od početka dvadesetog veka), koliko i kod određenih stvaralaca srpskog književnog kanona, zasebno gledano.
Pokriven je širok dijapazon tema. Prvog dana skupa, u uvodnoj sesiji, Radivoje Mikić govorio je o romanu Bespuće Veljka Milićevića, ističući nov, modernistički kvalitet njegove pripovedne atmosfere i žanrovsku hibridnost. Nedeljka Bjelanović je razmatrala teorijske, ali i moguće praktične implikacije koje upotreba, u širim naučnim a naročito nenaučnim krugovima, povlači termin kratki roman. Poetički zaokret koji donosi ovaj žanr panoramski je u svom izlaganju predstavila na četiri kratka romana: protomodernističkom romanu Jedan razoren um Lazara Komarčića, modernističkom romanu Veljka Milićevića Bespuće i avangardnim ostvarenjima Dnevnik o Čarnojeviću Miloša Crnjanskog i Ljudi govore Rastka Petrovića.Robert Hodel naznačio je teorijski okvir promišljanja fenomena kratkog romana, ilustrujući svoja zapažanja na kanonskom ostvarenju Rastka Petrovića Ljudi govore. Predrag Petrović opisao je poetički luk kratkog romana u našem, dvadeset prvom veku, čija je prva četvrtina obeležena, između ostalih, romanima Vladimira Tasića Oproštajni dar, Uglješe Šajtinca Sasvim skromni darovi, romanima Bore Ćosića, Davida Albaharija, Jelene Lengold, Milene Marković, i drugih.
U prvoj sesiji Bojan Jović je predstavio kratku formu naučnofantastičkog romana s početka prošlog veka, skrajnutog na margine našeg kulturnog pamćenja. Reč je o neobičnom ostvarenju pod naslovom Putničke beleške iz 2349. godine (pod pseudonimom Apostol Vanđelković Vovjekivjeković). Časlav Nikolić je fokus svoga izlaganja usmerio na poetiku i smisao zapeta u Bespuću Veljka Milićevića. Ekspresionističkoj poetici kratkog istočnjačkog romana Sekund večnosti Dragutin Ilić analitičku pažnju je posvetila Bojana Stojanović Pantović, dok je Bojan Čolak obrazložio modernističke aspekte i druge poetičke elemente u romanu Kad šume talasi Mladena St. Đuričića, takođe u delu ostalom van književnoistorijskog radara.
Drugu sesiju otvorio je Milomir Gavrilović rekapitualcijom i sintezom žanrovskih, poetičkih i književnoistorijskih odlika kratkog romana srpske avangarde. U izlaganju Vladimira Dimitrijevića osvetljeni su aspekti epohalnog raspoloženja u romanima Dečak sa Une Vladimira Velmar-Jankovića, Gluvne čini Aleksandra Ilića i Barbarogenije decivilizator Ljubomira Micića. Jelena Milinković je u komparativnom ključu razmatrala epistolarne forme u tri kratka ljubavna romana u međuratnom periodu (Kaluđer iz Rusije Milice Janković, Sotto voce Vere Ivanić i Preteča Ljubice Velimirović Popadić). Oslonivši se na postojeće (uporedne) analize romana Pre sreće Milice Janković i Dnevnika o Čarnojeviću Miloša Crnjanskog, Jovana Ivetić je ukazala na njihova poetička (ne)saglasja, od tematskih i motivskih do strukturalnih paralela. Na završetku sesije Lazar Bukva je pokazao kako se podžanrovska karakteristika kratkog romana u 77 samoubica Branka Ve Poljanskog zasniva na produbljenom shvatanju „brzine“, što bitno utiče na njegovu kompoziciju i tipografiju i generiše apsolutnu subjektivnost.
Treća sekcija, posvećena Prokletoj avliji, bez obzira na ogromnu naučnu, kritičku i publicističku građu koja o ovom romanu već postoji, donela je nove uvide i nova promišljanja vezana za prirodu kompozicije književnog teksta u fokusu, poziciju pripovedača, odnos priče i smrti koji stoji u temelju Andrićeve poetike. O njoj su govorili Petar Pijanović, Sead Porobić i Goran Radonjić.
Prvu sesiju drugoga dana otpočeo je Dragan Hamović opisom geneze Knjige o Milutinu Danka Popovića, koja iznova potvrđuje stanovišta o romanu kao epskom obliku nastalom preplitanjem novela. Prema Hamovićevom istraživanju, Danko Popović nema jednog, nego dva Milutina, budući da roman izrasta iz novele „Zapis o Milutinu“, objavljene 1976. godine. Ana Naumova je u uporednom kontekstu izložila terminološka podudaranja i razmimoiloženja kada je reč o odrednicama morfološki bliskim kratkom romanu u srpskoj, ruskoj i beloruskoj književnoj misli i ukazala na žanrovska, tematska i poetička svojstva srpskog i beloruskog kratkog antiratnog romana sa temom Drugog svetskog rata. O elementima kompozicije, žanrovskom određenju (satirična poema), odnosu između erosa (akcije) i kontemplacije, erosa i pisanja, temi ljubavi i prostitucije, te Euridiki kao idealnoj dragoj ili ženi-fatamorgani u ranom Kišovom romanu Mansarda govorila je u svom referatu Ana Kozić.
Biblijski podtekst u Sramnom letu Branimira Šćepanovića, odnosno modernistički vidovi transpozicije pojedinih bilijskih tema (trpljenja, žrtve, patnje, stradanja) i motiva (jabuke, zvezde, svetlosti, beline), koji podrazumeva korišćenje brojnih, poetičkom profilu kratkog romana svojstvenih narativnih postupaka i karakteristika, bio je predmet analitičkog pristupa Stevana Jovićevića, čijim referatom je otvorena druga sesija drugog dana. Violeta Mitrović je istraživačku pažnju usmerila na estetičke postupke Pekićevog Uspenja i sunovrata Ikara Gubelkijana kao velike najave potonjih poetičkih konstanti ovog pisca, kako na tematsko-motivskom i narativnom planu, tako i u pogledu povlašćenih literarnih postupaka i piščevog odnosa prema žanrovskim određenjima. U svom pregnantnom izlaganju Jelena Marićević Balać je suvereno ocrtala poetičku krivulju i strukturne specifičnosti kratkih romana Milorada Pavića.
Književnoistorijsko i teorijsko raslojavanje kratkog romana srpske postmoderne nastavljeno je u trećoj sesiji. Jana Aleksić ukazala je na strukturni, naratološki i semantički domet metafikcije u romanima Priča o Kosovskom boju i Kraj stoleća Kasiopeje Miroslava Savićevića, kao primerima istoriografske metafikcije. Vesna Cidilko pozabavila se tumačenjem Kratke knjige Davida Albaharija, analizirajući narativne strukture i recepcijske okvire, sa ciljem žanrovske identifikacije i ukazivanja na mesto ovog romana u romanesknom opusu ovoga pisca. O žanrovskim i ideološkim osobenostima, te o desubjektivizaciji junaka u romanu Napuklo ogledalo Svetislava Basare interpretativno inovativno govorila je Jovana Suvajdžić. Poetiku fragmentarnosti na teorijskoj osnovi Paskala Kinjara i Morisa Blanšoa u interpretaciji Andrićeve Proklete Avlije i Crnjanskovog Dnevnika o Čarnojeviću koju je ponudio Dušan Marinković rasvetlila je Aleksandra Paunović.
Marija Blagojević je, otvorivši završnu sesiju drugog dana, ukazala na egzistencijalističke aspekte simboličke fragmentarnosti u romanu Zmijin svlak Milovana Danojlića. Marko Avramović se nakon poetičke retrospektive kratkog romana poslednje tri decenije u srpskoj i opštoj književnosti tematski zadržao na Oproštajnom daru Vladimira Tasića i motivima izgnanstva, sećanja i nostalgije.
„Ratne teme“ ostvarenja u čijem se središtu nalaze priče o ratovima devedesetih, takođe su predmet proučavanja učesnika skupa, konstatujući da su traume kraja 20. veka i dalje među najjačim stvaralačkim impulsima. Tako se Sanja Macura usredsredila na poetičke postupke kojima su ratni ishodi i nuspojave na prostoru bivše Jugoslavije kao teme epskog zamaha u delima Trn u peti Ivana Novčića i Duž oštrog noža leti ptica Tanje Stupar Trifunović uobručeni formom kratkog romana. Željka Pandžić se pozabavila sauslovljenostima tematskog korpusa i pripovedačkih postupaka u dva savremena romana bosanskohercegovačkih pisaca Dragana Tepavčevića Koma u 26 slika (2010) i Darka Cvijetića Što na podu spavaš (2020), koji tematizuju rat u BiH, a Damjana Mraović O’Hare se u svom pregledu romana druge decenije 21. veka prevashodno osvrnula na one koji pišu žene, čija je dominanta forma urbana autofikcija, dok su traumatični događaji u ratnim sukobima tokom 1990-ih u njihovoj narativnoj pozadini. Ovom tematskom korpusu pripada i referat Jasmine Ahmetagić koji je izložila poslednjeg dana skupa, sa fokusom na ratnu traumu artikulisanu kao svedočenje u romanima Darka Cvijetića.
Žanrovski poprilično provokativan roman Deca Milene Marković, odnosno njegova poetička svojstva i istorijska (samo)svest, bio je predmet referata Slobodanke Vladiv-Glover, a potom i Valentine Hamović. Marko Đorđević je u razabiranju složenih tehnika tokom prilježnog raščitavanja romana Sabo je stao skrenuo pažnju i na naratološko organizovanje traume u ovom Horvatovom ostvarenju. Dunja Rančić je iz poetološkog i morfološkog ugla promotrila vidove imanentne poetike i žanrovske heterogenosti troknjižja Dragana Stojanovića, koje čine ostvarenja Kap španskog borca, Tamna pučina i Razgovor s javorom. Temeljnom obrazloženju genoloških, struktrunih i naratoloških aspekata romana Baltimor Jelene Lengold posvetila se Katarina Pantović.
U završnoj sesiji Jelena Arsenijević Mitrić je izložila deo svojih istraživanja teme progonstva, ukradenih generacija, nuklearnog teksta i podteksta, kolonijalizma i neokolonijalizma iz perspektive postkolonijalnih studija u romanu Vidar B. Vongara, sa posebnim osvrtom na ukrštaj srpske i aboridžinske kulture u ovom delu u maniru magičnog realizma. Milica Ćuković je zapaženi romaneskni prvenac Bojana Vasića književnoistorijski i komparativno osvetlila upošljavanjem romana Uloga moje porodice u svetskoj revoluciji Bore Ćosića. Kao poslednji izlagač, Marko Tošović je nastojao da pruži teorijsko određenje i istorijski pregled poetičkih karakteristika srpskog kratkog romana.
Nakon svake sesije usledile su vrlo žive i dinamične diskusije, prevashodno orijentisane ka pitanjima teorijske podloge i žanrovskih uporišta kratkog romana.
Imajući na umu da je kratki roman izraz i kulturnih previranja, da je ponikao iz umetničke reakcije na važeći sociokulturni milje i njegove duhovne dominante, a da je saglasno ili protivno poetičkim i kulturnim varijetetima tokom 20. i u prvim decenijama 21. veka preobražavao svoj lik, naučni skup mapirao je i vidove angažmana ovog kulturnog artefakta. Time je proučio izuzetno važan fenomen moderne i savremene književnosti, otvarajući istovremeno put novim istraživanjima.
Teme, učesnici i cilj ovog naučnog skupa predstavljeni su na Radio Beogradu 2, u emisiji „Dnevni magazin kulture“ koju uređuje Nađa Babić, 7. maja ove godine (https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5704213/dnevni-magazin-kulture.html), a opširniji izveštaj o skupu emitovan je 9. maja, u emisiji „Gutenbergov odgovor“, koju uređuje dr Sonja Milovanović (https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5707573/knjiga-prica-da-si-dobra-i-bog-bi-te-imao-i-o-kratkom-romanu.html).
U emisiji „Kulturni dnevnik“ na Prvom programu Radio televizije Srbije, 9. maja, emitovan je prilog o naučnom skupu (https://www.rts.rs/tv/rts1/5707927/kulturni-dnevnik.html)
Pažnju naučnom skupu poklonio je 9. maja i dnevni list „Večernje novosti“, novinskim izveštajem u rubrici za kulturu.
Izlazak zbornika radova sa naučnog skupa „Kratki roman srpske književnosti: poetička i kulturna ishodišta“ očekuje se do kraja tekuće godine.